Yapay zeka Alzheimer’ı erken evrede tespit edecek

ODTÃœ’lü bilim insanları, tükürükten alınan örnek üzerinden yapılan genetik testi yorumlayarak erken evre Alzheimer riskini tespit eden yapay zeka temelli teknoloji geliÅŸtirdi.

TÃœBÄ°TAK 1003 – Öncelikli Alanlar Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı kapsamındaki destekle tamamlanan projede, ilk prototip hayata geçerken, klinik aÅŸamanın da dahil olduÄŸu ileriki aÅŸamaları, beynin ÅŸifrelerinin araÅŸtırıldığı Nörobilim ve Nöroteknoloji Ortak Uygulama ve AraÅŸtırma Merkezinde (NÖROM) yürütülecek.

NÖROM Yönetim Kurulu Üyesi ve ODTÜ Enformatik Enstitüsü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Yeşim Aydın Son, AA muhabirine, projeye ilişkin açıklamalarda bulundu.

Aslen tıp doktoru olan ve ABD’de biyoenformatik alanında doktora eÄŸitimini tamamladıktan sonra Türkiye’ye dönen Aydın Son, ODTÃœ’de açılan bu alandaki ilk lisansüstü programının eÄŸitime baÅŸlamasına katkı vermesinin üzerinden 14 yıl geçtiÄŸini ve son 10 yıldır tıp ve yapay zekayı birleÅŸtiren araÅŸtırmalar yaptığını anlattı.

ODTÜ Enformatik Enstitüsünün bu alanda çalışan diğer üniversitelerden farklılığına işaret eden Son, bu kapsamda, laboratuvar ortamında veri üretimi, analizi ile yapay zeka modellerinin moleküler testler ile doğrulamasını yapabildiklerini söyledi.

SaÄŸlık biliÅŸimi alanında MR, PET gibi radyolojik görüntülerin bilgisayar ortamında modellemesine dayalı tanı sistemleri geliÅŸtirmeye dönük çalışmaların ilerlediÄŸini ifade eden Son, “Böylece klinikte, doktorların hastalığın ayırıcı tanısına destek olabilecek ön araÅŸtırmalar yapılıyor.” diye konuÅŸtu

Biyoinformatik bölümünde ise son 10 yıldır Alzheimer hastalığı üzerine yoÄŸunlaÅŸtığını dile getiren Son, bu hastalığa karşı klinikte “erken tanı” için özelleÅŸmiÅŸ testlerin bulunmadığını vurguladı.

Genom araştırmalarının son yıllarda pek çok hastalığın teşhisindeki önemine işaret eden Son, çalışmalarında genom araştırmaları ile makine öğrenmesini birleştirdiklerini belirterek, şu bilgileri verdi:

“Uluslararası çalışma grupları tarafında oluÅŸturulmuÅŸ 3 büyük veri seti alt yapısını yapay zeka kullanarak analizi ile erken evrede risk göstergesi olabilecek genetik profilleri tespit ediyoruz.

Bu genetik profilleri doÄŸrulamak için geliÅŸtirdiÄŸimiz teknikte, katılımcıların yanak içinden tükürük örneklerini alıyoruz ve DNA’larını izole ediyoruz. Hastalık riskini 1,5-2 kat artıran genetik deÄŸiÅŸiklikler tespit ettik, ayrıca koruyucu olabilecek çeÅŸitlilikler gözledik. TÃœBÄ°TAK projemiz kapsamında, tüm bunları yapabilen bir moleküler tanı kiti prototipi geliÅŸtirdik. Bu analizler ile hastalığın en erken aÅŸamasında, sadece yanak içinden alınan bu örneÄŸin yapay zeka modeline dayanarak kiÅŸilerin riskli olup olmadığını veya Alzheimer’a karşı koruyucu bir genetik yapı taşıyıp taÅŸamadığını doktorlarımıza bilgi olarak sunmayı hedefliyoruz.”

“Hedef test kiti geliÅŸtirmek”

Yöntemin doÄŸrulamasını Hacettepe Ãœniversitesi Geriatri Bölümünün ortaklığıyla 100 kiÅŸilik Alzheimer hasta grubu üzerinde yaptıklarını aktaran Aydın Son, “Projemiz, prototip aÅŸamasına geldi. Projenin ikinci fazını da büyük ihtimalle bir TÃœBÄ°TAK projesiyle, klinik araÅŸtırma projesiyle desteklemek istiyoruz. Tüm bu çalışmalarda temel hedefimiz bir tanı kiti veya bir test geliÅŸtirmek. Bu testlerin temelini oluÅŸturmuÅŸ durumdayız.” dedi.

NÖROM’da klinik araÅŸtırmalar baÅŸlatılacak

Elde ettikleri sonuçların optimize edilmesi için geniş çaplı bir klinik çalışmayı NÖROM merkezinde gerçekleştireceklerini ifade eden Son, şunları kaydetti:

“Doktorların tanılarına destek olmayı hedefliyoruz. Klinik araÅŸtırmalarımız baÅŸladığında, örneÄŸin 65 yaÅŸ üstünde ‘hatırlayamama’ gibi semptomlar gösteren kiÅŸiler bize yönlendirilecek. Biz de bu genetik analizlerini yaparak hastanızda ‘risk arttıran ya da koruyuculuk saÄŸlayan faktörlere dayalı deÄŸerlendirmesi buradadır, klinikte gördüğünüz tablo ile bunu birleÅŸtirerek karar verebilirsiniz’ diyeceÄŸiz. Aynı zamanda klinikten hasta gönderen doktorlara tanıda yardımcı olurken bu hastaları uzun süreli yani 2-3 sene sonra takip edeceÄŸiz. Böylece geriye dönük testimizin güvenirliÄŸi de daha iyi test edebileceÄŸiz.”

“Hastalıkta erken tanı çok önemli”

YeÅŸim Aydın Son, Alzheimer’da ayırıcı tanının yanında erken tanının da önemine iÅŸaret ederek, “Beyinde oluÅŸan dejeneratif olguları engelleyemesek bile yavaÅŸlatmak için bazı yöntemler literatüre girmiÅŸ durumda. Bu noktada erken tanıda bizim araÅŸtırmamız büyük önem taşıyor.” deÄŸerlendirmesinde bulundu.

Kaynak: AA